Γκράχαμ Μπελ, ο «Ιούλιος Βερν» της επιστήμης

ΟΙ «ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ» ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ Ο Γκράχαμ Μπελ (στο μέσον) συναντά ξανά τους φίλους του Ε. Μακ Ιντάιαρ (αριστερά) και Τόμας Μπρουκς το 1906 στον Καναδά. Τα μέλη αυτής της «παλιοπαρέας» δοκίμασαν και την πρώτη τηλεφωνική γραμμή μεγάλης αποστάσεως, η οποία ένωνε επικοινωνιακά το Μπράντφορντ με το Παρίσι.

Στις 2 Αυγούστου 1922 φεύγει από τη ζωή ο Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ, γεννήθηκε στη Σκωτία στις 3 Μαρτίου 1847. * Περίπου ένα χρόνο πήγε σε ιδιωτικό σχολείο και δύο χρόνια στο Βασιλικό Γυμνάσιο του Εδιμβούργου, από όπου απεφοίτησε σε ηλικία 14 ετών. Δεν χρειάστηκαν παραπάνω μαθήματα. Ο Αλεξάντερ (το «Γκράχαμ» προστέθηκε όταν ήταν 11 ετών) μελετούσε στο σπίτι ­ πράγμα διόλου δύσκολο, αν όχι άκρως ευχάριστο, όταν έχεις πατέρα καθηγητή πανεπιστημίου και άλλα δύο αδέλφια να μοιράζονται τις ίδιες γνωστικές εμπειρίες μαζί σου. * «Ηχος». Αυτή ήταν η μαγική λέξη που σημάδεψε την πορεία της οικογενείας Μπελ. Η μεν μητέρα, Ελάιζα Γκρέις Σάιμοντς Μπελ, καθ’ ότι κωφή, δεν γνώρισε την έννοιά της ποτέ. Ο δε πατέρας, δόκτωρ Αλεξάντερ Μέλβιλ Μπελ, αφιέρωσε τη ζωή του στην παραγωγή της ηχητικής ομιλίας από κωφά άτομα όπως η γυναίκα του ­ αυτό ήταν και το αντικείμενο της διδασκαλίας του: απαγγελία, ορθοφωνία και αποκατάσταση ομιλίας (το σύγγραμμά του «Κλασική μέθοδος της σωστής άρθρωσης» είχε ανατυπωθεί περίπου 200 φορές στην αγγλική γλώσσα). Τα δε παιδιά κλήθηκαν να εκπαιδευθούν έτσι ώστε να συνεχίσουν το πατρικό έργο. * Αυτοδίδακτος λοιπόν κατά βάσιν ο Αλεξάντερ Γκράχαμ φοίτησε για λίγο στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου και αργότερα στο University College του Λονδίνου. * Η πρώτη επαγγελματική απασχόλησή του είχε, φυσικά, να κάνει με την ακουστική. * Σε ηλικία 17 ετών, το 1864, βρέθηκε να διδάσκει μουσική και ορθοέπεια σε ένα σχολείο του Ελγκιν της Σκωτίας. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1868, γίνεται βοηθός του πατέρα του, επιμελητής στο λονδρέζικο University College. * Η υγεία του 21χρονου Αλεξάντερ Γκράχαμ όμως δεν συμβαδίζει ούτε με την ισχυρή του θέληση ούτε με το νεαρόν της ηλικίας του. Κλονίζεται. * Η οικογένεια Μπελ είναι τυχερή που ζει τουλάχιστον ο δευτερότοκος γιος της. Τα άλλα δύο αδέλφια έχουν προσβληθεί από φυματίωση και χάνουν τη μάχη μαζί της ­ ο Κοχ θα απομόνωνε τον βάκιλο που την προκαλεί 14 χρόνια μετά (το 1882) και ο επίσης Σκώτος βακτηριολόγος Φλέμινγκ θα έβρισκε το «αντίδοτό» της, την πενικιλίνη, 60 χρόνια αργότερα (το 1928). * Συγκλονισμένοι από τον θάνατο των δύο γιων τους και ανήσυχοι για την ασθενική υγεία του τρίτου, οι Μπελ αποφασίζουν να εγκαταλείψουν το υγρό και «αρρωστιάρικο» κλίμα της Μεγάλης Βρετανίας και να μεταναστεύσουν στον Καναδά. Ετσι το 1870 εγκαθίστανται στο Οντάριο. * Ενα χρόνο αργότερα ο Αλεξάντερ Γκράχαμ όχι απλώς έχει προσαρμοστεί στο νέο περιβάλλον, αλλά και έχει αρχίσει να διδάσκει στη Βοστώνη το σύστημα «ομιλία μέσω οράσεως» που περιέγραφε ο πατέρας του στο έργο του «Visible Speech». * Η μέθοδος βασίζεται στην εξής αρχή: κάθε φωνητικό σύμβολο αποδίδεται από συγκεκριμένη θέση των οργάνων ομιλίας όπως τα χείλη, η γλώσσα και ο ουρανίσκος. Ετσι οι κωφάλαλοι, μιμούμενοι τις κινήσεις, μπορούν να μάθουν να μιλούν. Δεν χρειάζεται να ακούνε. * Τα αποτελέσματα της μεθόδου είναι εκπληκτικά. Οι διαλέξεις του για την «οπτική μέθοδο διδασκαλίας σε κωφαλάλους» σημειώνουν τεράστια επιτυχία. Και το 1873 ο μοναδικός πλέον γιος των Μπελ γίνεται καθηγητής Φυσιολογίας των Φωνητικών Οργάνων στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης στα 26 χρόνια του. * Οι προτάσεις για διδασκαλία διαδέχονται η μία την άλλη. Ο Αλεξάντερ Γκράχαμ όμως έχει ήδη ανοίξει τη δική του σχολή στη Βοστώνη και αφιερώνεται στην εκπαίδευση διδασκάλων για κωφαλάλους. * Διδάσκει αλλά εξακολουθεί τη μελέτη του πάνω στη «μαγική λέξη» της οικογένειας: ήχος. Τώρα οι έρευνές του δεν αφορούν μόνο την εκμάθηση της εκφοράς λόγου από τους κωφαλάλους, αλλά και τη μετάδοση του ήχου. Πώς; Με ηλεκτρισμό. * Οταν θέλεις κάτι πολύ, το Σύμπαν συνωμοτεί και σε βοηθάει. Το ίδιο και όταν οι σκοποί σου είναι αγαθοί. Ετσι, η τύχη ευνόησε τον Μπελ. Πρώτο «σημάδι» της η γνωριμία και η φιλία με τον νεαρό τεχνικό, επισκευαστή και κατασκευαστή μηχανών Τόμας Γουότσον. Δεύτερο, η γνωριμία με τις οικογένειες Σάντερς και Χούμπαρντ. * Ο Τζορτζ Σάντερς και η Μέιμπελ Χούμπαρντ ήταν δύο κωφάλαλοι μαθητές του. Ο Μπελ τους βοήθησε με όλη του την ψυχή. Και οι γονείς δεν στάθηκαν αχάριστοι. Ενθουσιασμένοι με την αποτελεσματικότητα του έργου του νεαρού δασκάλου, αποφάσισαν να ενισχύσουν οικονομικά τις έρευνές του. * 1875. Ο Μπελ, με τη βοήθεια του φίλου πια και συνεργάτη Γουότσον, πειραματίζεται για την κατασκευή μιας διάταξης η οποία θα μπορέσει να μεταδώσει ήχο με τη βοήθεια ηλεκτρισμού. Τελικώς την ίδια χρονιά επινοεί τον πολλαπλό τηλέγραφο. * 1876. Στις 7 Μαρτίου το Γραφείο Ευρεσιτεχνιών των ΗΠΑ δίνει στον Μπελ το υπ’ αριθμόν 174.465 δίπλωμα, με το οποίο κατοχυρώνεται «η μέθοδος και η συσκευή για τη μετάδοση φωνής ή άλλων ήχων τηλεγραφικώς (…) με τη χρήση ηλεκτρικών παλμών της ιδίας μορφής με τις ταλαντώσεις του αέρα, οι οποίες ακολουθούν τη μετάδοση φωνής ή άλλων ήχων…». Το τηλέφωνο δηλαδή. * Την ίδια ημέρα όμως μαζί με τον Μπελ είχε καταθέσει αίτηση για παρόμοιο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και ο αμερικανός φυσικός Ελιζά Γκρέι. * Αρχίζει ένας μαραθώνιος δικαστικών αγωγών. * Ποτέ άλλοτε στην ιστορία μια εφεύρεση δεν διεκδικήθηκε από τόσους «πατέρες» και ποτέ άλλοτε η πατρότητα ευρεσιτεχνίας δεν δέχθηκε περισσότερες προσφυγές. * Τελικώς το συγκεκριμένο δίπλωμα παραχωρήθηκε στον Γκρέι αλλά η πατρότητα του τηλεφώνου στον Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ, ο οποίος εν τω μεταξύ με νέα διπλώματα ευρεσιτεχνίας έχει κατοχυρώσει και την καινούργια, εξελιγμένη τηλεφωνική συσκευή του. * 1877, έτος-ορόσημο. Ο Μπελ ιδρύει την πρώτη μεγάλη τηλεφωνική εταιρεία στον κόσμο. Το όνομα αυτής «Bell Company». Την ίδια χρονιά νυμφεύεται την εκλεκτή της καρδιάς του: το όνομα αυτής Μέιμπελ (η οικογένεια Χούμπαρντ, εκτός από τμήμα της περιουσίας της που διέθεσε για τις έρευνες του Μπελ, του εμπιστεύθηκε και την τύχη της κατά 10 χρόνια νεότερής του κωφάλαλης κόρης). * Ο 30χρονος εφευρέτης εξαιτίας του τηλεφώνου του θεωρείται επιεικώς εκκεντρικός. Ενα χρόνο μετά την εμπορική εφαρμογή της εφεύρεσης όμως θα είναι διάσημος σε όλον τον κόσμο. * 1879. Ο Μπελ εγκαθίσταται πλέον στην Ουάσιγκτον, όπου συνεχίζει τις έρευνές του. Το νέο επιστημονικό «παιδί» του τώρα είναι μια συσκευή η οποία μεταδίδει τον ήχο με τη δημιουργία ταλαντώσεων σε μια ακτίνα φωτός: το φωτόφωνο. Θα ακολουθήσει αμέσως μετά το γραφόφωνο, ο πρόδρομος του γραμμοφώνου, το οποίο θα καταφέρει να επινοήσει χάρη στο τεράστιο για τότε ποσόν των 10.000 δολαρίων που συνόδευαν το γαλλικό βραβείο «Βόλτα» [από το όνομα του ιταλού φυσικού Αλεσάντρο Τζιουζέπε Βόλτα (1745-1827)] με το οποίο τιμήθηκε. * Τι ακριβώς είναι το γραφόφωνο; Μια συσκευή εγγραφής ήχου η οποία βασίζεται στη χρήση της ελεγχόμενης ταχύτητας, ενός χαρακτικού στελέχους και κυλίνδρων ή δίσκων από κερί. * Τα κέρδη από τις εφευρέσεις είναι μεγάλα τώρα. * Ο Μπελ όμως δεν τα συσσωρεύει σε τεράστια περιουσία. Τα διοχετεύει στη χρηματοδότηση προς την Αμερικανική Εταιρεία για την Προώθηση της Διδασκαλίας Ομιλίας σε Κωφαλάλους (από το 1956 έχει μετονομασθεί σε «Εταιρεία για τους Κωφαλάλους ­ Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ») και το Γραφείο Βόλτα (σήμερα είναι το σημαντικότερο ίσως διεθνές κέντρο πληροφόρησης για θέματα εκπαίδευσης κωφαλάλων). Το Γραφείο Βόλτα μεταστεγάζεται με δικά του έξοδα σε νεόδμητο ιδιόκτητο κτίριο. Στα εγκαίνια (8 Μαΐου 1893) θα παραστεί η μαθήτρια-θαύμα, η 13χρονη κωφάλαλη Ελεν Κέλερ, με την οποία ο Μπελ θα συνδεθεί με στενή φιλία. * 1898. Ο Μπελ, ο οποίος έχει συμβάλει στην ίδρυση του περιοδικού «Science» (από το 1880) και έχει αποκτήσει την αμερικανική υπηκοότητα (από το 1882), διορίζεται διευθυντής στο Smithsonian Institute της Ουάσιγκτον. * Ο πεθερός του είναι πρόεδρος της Εθνικής Γεωγραφικής Εταιρείας. Και ο Μπελ τον διαδέχεται στην προεδρία. Σε μια εποχή όπου τα μεγάλα ταξίδια ήταν προνόμιο των λίγων, εκείνος εκπονεί ένα πρόγραμμα για την κατανόηση του τρόπου ζωής των κατοίκων σε μακρινές και ανεξερεύνητες περιοχές. Και πεπεισμένος ότι οι επιστήμες ­ ιδιαίτερα η γεωγραφία ­ μπορούν να διδαχθούν καλύτερα με τη βοήθεια εικόνων, προωθεί την έκδοση του εκπαιδευτικού εντύπου της Γεωγραφικής Εταιρείας: του «National Geographic». Στο πρόσωπο του μέλλοντος γαμπρού του Γκίλμπερτ Γκρόσβενορ θα βρει το κατάλληλο άτομο που θα μεταμορφώσει αργότερα το τότε μέτριο διδακτικό έντυπο-εφημερίδα στο πιο έγκυρο περιοδικό με κυκλοφορία εκατομμυρίων αντιτύπων σε όλον τον κόσμο. * Ο ίδιος εξάλλου εδώ και τρία χρόνια, από το 1895, είναι απορροφημένος σε άλλον τομέα: την αεροναυτική. * Πειραματίζεται διαρκώς. Ειδικά με γιγαντιαίους χαρταετούς οι οποίοι μπορούσαν να σηκώσουν το βάρος ενός ανθρώπου. Ετσι επινοεί τετράεδρες συσκευές κατάλληλες για επανδρωμένη μηχανική πτήση και το 1907, με τη βοήθεια της συζύγου-μούσας του, ιδρύει την Εταιρεία Αεροπορικών Πειραμάτων ­ είναι το πρώτο ερευνητικό ίδρυμα που δημιουργείται και υποστηρίζεται οικονομικά από μια γυναίκα. * Αποτέλεσμα των ερευνών του το (βασισμένο στο τετράεδρο) υδρόπτερο, το οποίο ζυγίζει 4,5 τόνους αλλά αναπτύσσει την ιλιγγιώδη για την εποχή ταχύτητα των 114 χλμ. την ώρα. * Είναι 60 ετών αλλά οι ιδέες του γίνονται ολοένα δημιουργικότερες. Κάνει έρευνες τώρα για την ανίχνευση του ήχου και την ηλιακή ακτινοβολία. Δημοσιεύει άρθρα, παραδίδει σεμινάρια, συμμετέχει σε επιστημονικά συνέδρια. * Εξακολούθησε να εκδίδει τις μελέτες του ως τις τελευταίες ημέρες της ζωής του. * Πέθανε στις 2 Αυγούστου 1922 αφήνοντας πίσω του 18 διπλώματα ευρεσιτεχνίας και αμέτρητες σημειώσεις ­ χειρόγραφα γεμάτα μουντζούρες στο περιθώριο, που εκ πρώτης όψεως ουδεμία σχέση με το κυρίως κείμενο έχουν. Αυτή ήταν η «σφραγίδα» του. Ενα κληροδότημα-θησαυρός προς αξιοποίησιν. Εξάλλου ελάχιστες από τις ιδιοφυείς ιδέες του βρήκαν πρακτική εφαρμογή τότε. Οι περισσότερες καρποφόρησαν ύστερα από πολλά χρόνια.

Αρκετά από τα πράγματα που έχουν αλλάξει τη ζωή μας ανακαλύφθηκαν τυχαία ­ ή εφευρέθηκαν κατά λάθος. Από την Κόκα-Κόλα, όταν ένας γιατρός προσπάθησε να παρασκευάσει ένα φάρμακο για το στομάχι, ως τους ελαστικούς σωλήνες με τους δακτυλίους που παρήχθησαν όταν χάλασαν οι μηχανές στο εργοστάσιο του ημέτερου Πετζετάκι. Ή από το στυπόχαρτο, όταν ο εξοργισμένος με την κακή ποιότητα του χαρτιού βιομήχανος του περασμένου αιώνα χτύπησε με θυμό το χέρι του επάνω στο γραφείο και χύθηκε μελάνι, ως την πενικιλίνη, όταν ο Φλέμινγκ ξέχασε ακάλυπτη επί αρκετές ημέρες μια καλλιέργεια σταφυλόκοκκου.

1875. Ο Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ εκτελεί ένα ακόμη από τα πειράματά του. Ψάχνει να βρει τρόπο μετάδοσης της ανθρώπινης ομιλίας με καλώδια, μετατρέποντας τα ηχητικά κύματα σε μεταβαλλόμενο ηλεκτρικό ρεύμα. Οι μεταβολές αυτές θα ακολουθούσαν τη συμπίεση και αποσυμπίεση του αέρα από τον ήχο και το ρεύμα, το οποίο, όταν έφθανε στον προορισμό του, θα μετατρεπόταν και πάλι σε ομιλία. Δουλεύει στο υπόγειο του εργαστηρίου του. Στον επάνω όροφο βρίσκονται ο μηχανικός, συνεργάτης και φίλος του Τόμας Αουγκουστους Γουότσον και άλλη μία συνδεδεμένη συσκευή. Τα οξέα μιας μπαταρίας χύνονται στο παντελόνι του Μπελ, ο οποίος ασυναίσθητα μουρμουρίζει: «Πού είσαι, βρε Γουότσον, τώρα που σε χρειάζομαι!..». Ο Γουότσον εμφανίζεται αμέσως. Η φωνή του Μπελ έχει ακουστεί πεντακάθαρα στον επάνω όροφο. Αυτή ήταν και η πρώτη τηλεφωνική επικοινωνία του κόσμου. Αλλη μία επιστημονική επανάσταση που θα οδηγούσε στο τεχνολογικό θαύμα του 21ου αιώνα.

Δεύτερο ήμισυ του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα. Η εποχή που μια χούφτα πρωτοπόροι αλλάζουν την πορεία του κόσμου. Η εποχή που οι επικοινωνίες δεν μπορούν να εξυπηρετηθούν πλέον από την «πρωτόγονη» ανταλλαγή μηνυμάτων από έφιππους μεταφορείς ή ταχυδρομικά περιστέρια και δημιουργούνται ο τηλέγραφος και ο ασύρματος που «ενώνουν» τα πιο απομακρυσμένα μεταξύ τους σημεία της Γης ­ η εποχή δηλαδή του Μαρκόνι, του Μπελ. Ο «μεσαιωνικού» τύπου φωτισμός με λυχνάρι και φιτίλι βουτηγμένο στο ξίγκι είναι αδύνατον να καλύψει τις δραστηριότητες στις μεγάλες πόλεις που έχει γεννήσει η βιομηχανική επανάσταση, άρα έρχεται η ώρα ο Καρλ Αουερ φον Βέλσμπαχ να εφεύρει τη λάμπα φωταερίου και, αργότερα, ο Εντισον τον λαμπτήρα πυρακτώσεως. Η εποχή που ο Χένρι Φορντ είναι αποφασισμένος να κάνει «κόντρα» στις ατμάμαξες, βάζοντας προσωπικό στοίχημα να κατασκευάσει ένα «ιδιωτικό μέσον μεταφοράς για τον λαό, αρκετά μεγάλο για την οικογένεια και αρκετά μικρό για να το οδηγεί και να το φροντίζει ένας μόνο άνθρωπος», για να κυκλοφορήσει το 1896 το πρώτο του αυτοκίνητο. Είναι η εποχή που ο Πέτρος και η Μαρία Κιουρί αρχίζουν τις έρευνές τους για το ράδιο και την ενέργειά του, στοιχείο που εμάς μάλλον στη φρίκη της Χιροσίμα παραπέμπει παρά στις επαναστατικές έρευνες του Ερρίκου Μπεκερέλ και στα μπουκαλάκια του εργαστηρίου του ζεύγους Κιουρί. Η εποχή του Λουί Παστέρ, των θεωριών του Κάρολου Δαρβίνου και του Σίγκμουντ Φρόιντ, των κοινωνικών αναταραχών και των πρώτων «αποτελεσμάτων» των θεωριών του Κάρολου Μαρξ, της πρώτης πτήσης των αδελφών Ράιτ.

Από το γραμμόφωνο στο National Geographic. Σήμερα φαντάζει γραφική η σκηνή όπου ο Εντισον φωνάζει τη φράση «Η Μαίρη είχε ένα αρνάκι» μπροστά σε μια συσκευή η οποία αναπαράγει τη φράση σχεδόν τέλεια. Και μας είναι αδιάφορο αν ο Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ χρειάστηκε να πληρώσει 100.000 δολάρια στον Εντισον προκειμένου να εξαγοράσει η τηλεφωνική εταιρεία του τη βελτιωμένη συσκευή ­ που ο ίδιος είχε εφεύρει. Εμείς ξέρουμε απλώς ότι χωρίς φως, χωρίς αυτοκίνητο, χωρίς αερομεταφορές, χωρίς ηλεκτρικές συσκευές ή χωρίς μουσική δεν μπορούμε να φανταστούμε τη ζωή μας. Και χάρη στον «πατέρα» του υδροπτέρου, του γραφοφώνου, του περιοδικού «National Geographic» και «προφήτη» των κινητών, ούτε χωρίς τηλέφωνο.

Πηγή: TO BHMA