Απαράδεκτη πρακτική να καθαρίζονται οι παραλίες από τα φύκια

(Φωτ. αρχείου, Ποσειδωνία ξεβρασμένη στη περιοχή Ατσίγγανος, στο Παράλιο Άστρος)

Του Θόδωρου Κουσουρή*

Ανοίγουν οι παραλίες κολύμβησης και κυρίως οι διαχειριστές, αλλά και η Τοπική Αυτοδιοίκηση με βαριά μηχανήματα ισοπεδώνουν αμμώδεις παραλίες και απομακρύνουν τις φυκιάδες μαζί με την άμμο. Οι περισσότεροι όταν λένε “ Φύκια” εννοούν τα ταινιόμορφα φυτά που όταν είναι ζωντανά σχηματίζουν πυκνές πράσινες συστάδες σε αμμώδεις βυθούς και που όταν ξεβράζονται (νεκρά) στις παραλίες και ακτές παίρνουν μια γκριζόμαυρη χροιά. Στην πραγματικότητά, τα φύκια αυτά είναι ανώτερα φυτά (π.χ. έχουν ρίζες, άνθη και παράγουν καρπούς) και τα πλέον συνήθη είναι οι Ποσειδωνίες και οι Ζοστέρες. Αυτά δημιουργούν παγκοσμίως εκτεταμένα λιβάδια σε όλους σχεδόν τους ρηχούς βυθούς με αμμώδη πυθμένα, ενώ η σημασία της προστασίας τους είναι εξαιρετικά σημαντική. Τα υποθαλάσσια λιβάδια συναντώνται σε όλες τις παράκτιες ζώνες παγκοσμίως εκτός από την Ανταρκτική και καταλαμβάνουν περίπου το 1/10 της επιφάνειας των μαλακών υποστρωμάτων μέχρι το μέγιστο βάθος στο οποίο φτάνουν και που δεν ξεπερνούν τα 50 μ. Τα υποθαλάσσια λιβάδια είναι, ως επί το πλείστον, ένας από τους βασικούς τύπους παράκτιων οικοσυστημάτων και ανήκουν στα πλέον πολυποικίλα και για τον λόγο αυτό ζωτικά θαλάσσια οικοσυστήματα στον κόσμο. Αυτός είναι και ο κύριος λόγος για τον οποίο τα υποθαλάσσια λιβάδια σήμερα, μαζί με τους κοραλλιογενείς ύφαλους και τις μαγκρόβιες περιοχές υψηλής παραγωγικότητας, παγκοσμίως ανήκουν στην λεγόμενη “κόκκινη λίστα” της Διεθνούς Ένωσης για την Διατήρηση της Φύσης (IUCN). Τα υποθαλάσσια λιβάδια έχουν σε πολλες περιοχές μειωθεί ή εξαφανιστεί τελείως, λόγω της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Μέγιστη είναι όμως η σημασία τους για την διατήρηση της υποθαλάσιας ζωής, αλλά και γιατί :

  1. Προστατεύουν τις ακτές από τη διάβρωση (μειώνουν την ενέργεια των κυμάτων).
  2. Οδηγούν σε καλύτερη ποιότητα νερού.
  3. Αυξάνουν την παραγωγή εμπορεύσιμων ειδών.
  4. Αποτελούν το μαιευτήριο των ψαριών (Σε σχετικά πρόσφατη έρευνα του Υδροβιολογικού Σταθμού της Ρόδου – Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών που πραγματοποιήθηκε στις παράκτιες περιοχές της Ρόδου, 39 είδη ψαριών ανάμεσα τους ο άσπρος και μαύρος γερμανός, το μελανούρι, ο λούτσος, η γόπα, ο σπάρος, το μπαρμπούνι, η κουτσομούρα, το λιθρίνι κ.α. χρησιμοποιούν την Ποσειδωνία για να περάσουν τα πρώτα στάδια της ζωής τους).
  5. Φιλοξενούν εποχικούς επισκέπτες (ψάρια και άλλα) για αναπαραγωγή και τροφή.
  6. Συνδράμουν σημαντικά στη βιοποικιλότητα της παράκτιας ζώνης.
  7. Παράγουν οξυγόνο (60% της παραγωγής οξυγόνου προέρχεται από την θάλασσα).
  8. Δεσμεύουν το διοξείδιο του άνθρακα.
  9. Με τις ρίζες τους δεσμεύουν και σταθεροποιούν το υπόστρωμα του πυθμένα.
  10. λειτουργούν ως ιζηματοπαγίδες που απομακρύνουν ρυπογόνα οργανικά συστατικά από το νερό και παρέχουν καθαρότερο νερό.
  11. Παρέχουν υψηλή ποικιλία ειδών με την παροχή τροφής και καταφυγίου .

.Τα υποθαλάσσια λιβάδια χαρακτηρίζονται ως πολυποίκιλες βιοκοικωνίες τόσο για ζώα, όσο και για φύκη που βρίσκονται εκεί. Για τον λόγο αυτό οι Ποσειδωνίες έχουν μεγάλη σημασία για την τοπική βιοποικιλότητα, κυρίως σε περιοχές που δεν υπάρχουν σκληρά υποστρώματα (βράχοι). Σημειώνεται εδώ πως οι Ποσειδωνίες είναι πολύ ωραίες και συναρπαστικές περιοχές για κατάδυση και υπαίθριες δραστηριότητας, καθώς είναι περιοχές με μεγάλη πιθανότητα τουριστικής και πολιτιστικής ανάπτυξης.

Η παγκόσμια οικονομική αξία όλων των παρεχόμενων υπηρεσιών από τα υποθαλάσσια λιβάδια (παγκόσμια επικάλυψη 180.000 χλμ²) εκτιμάται σε 2,59 τρισεκατομμύρια ευρώ ανα έτος (σε αντίθεση με τα δάση: 3,2 τρισεκατομμύρια ανα έτος).

Τα υποθαλάσσια λιβάδια βρίσκονται σε κρίσιμη κατάσταση, υπερφορτωμένα από τη ανθρώπινη δραστηριότητα και τις κλιματικές αλλαγές, καθώς περίπου το 20% των υποθαλάσσιων λιβαδιών παγκοσμίως έχει εξαφανιστεί την τελευταία δεκαετία και που είναι άμεσα συνδεόμενη με την ανθρώπινη δραστηριότητα στην παράκτια ζώνη. Εξάλλου, είναι ένας σημαντικός δείκτης για την ´´υγείά´´ των παράκτιων οικοσυστημάτων και χρησιμοποιείται τόσο στην Ευρωπαϊκή Οδηγία Πλαίσιο για τα Ύδατα, όσο και από την Συνθήκη της Βαρκελώνης για την προστασία της βιοποικιλότητας στη Μεσόγειο.

Οι μηχανισμοί απώλειάς τους παγκοσμίως διαφέρουν καθώς διατάξεις και νομοθεσίες διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Στις κράτη μέλη της Ευρωπαϊκης Ένωσης όπως η Ελλάδα, οι χρήζοντες προστασίας οικότοποι περιγράφονται από την οδηγία 92/43/ΕΟΚ.

Σήμερα τα λιβάδια Ποσειδωνίας απειλούνται έντονα κυρίως από τα συρόμενα αλιευτικά εργαλεία (μηχανότρατες) που ξεριζώνουν μεγάλες εκτάσεις.

Από την άλλη πλευρά, τα φύλλα της Ποσειδωνίας που ξεβράζονται στην ξηρά, γνωστά και ως θημώνες, προστατεύουν τις ακτές από τη διάβρωση, συμβάλλουν στο σχηματισμό των παραλιών, τρέφουν, λιπαίνουν και προστατεύουν από τη ξηρασία την παράκτια βλάστηση και φιλοξενούν μια πλούσια πανίδα προσφέροντας ασφαλή θέση για την εναπόθεση αυγών σε ζωικούς οργανισμούς. Παρ΄ όλα αυτά, από στοιχεία που συγκεντρώθηκαν από την Μεσόγειο, προέκυψε ότι το 83% των ερωτηθέντων τοπικών αρχών απομακρύνουν κάθε χρόνο τα ξεβρασμένα φύκια σε μερικές, ή όλες τις παραλίες που έχουν στην ευθύνη τους. Σε περίπου 44% των περιπτώσεων, αυτή η απομάκρυνση γίνεται με βαριά μηχανήματα, σε 40% από ελαφριά μηχανήματα και στο 16% των περιπτώσεων χειρωνακτικά. Τα υλικά αυτά, άλλωστε, συχνά τοποθετούνται σε χώρους υγειονομικής ταφής, ή μεταφέρονται κάπου αλλού και σπάνια χρησιμοποιούνται με τρόπο που να συμβάλλουν στη διατήρηση της παραλίας αλλά και χωρίς να ενοχλούν τις ανθρώπινες δραστηριότητες.

Η Ποσειδωνία δεν πρέπει με κανένα τρόπο να απομακρύνεται από την παραλία. Δεν πρέπει να απομακρύνεται, είτε πρόκειται για τους λειμώνες που βρίσκονται μέσα στο νερό, είτε πρόκειται για τους θημώνες που ξεβράζονται στις ακτές. Σίγουρα δεν πρόκειται για σκουπίδια ή για κάτι βρώμικο, δεδομένου ότι και μόνο η ύπαρξη Ποσειδωνίας είναι ενδεικτική της καθαρότητας του θαλάσσιου περιβάλλοντος, αφού αυτή δεν μπορεί να αναπτυχθεί σε βρώμικα νερά.

Οι έγκυρες συστάσεις του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών, της Ελληνικής Εταιρείας Προστασίας της Φύσης και άλλων επιστημονικών οργανώσεων προς τοπικούς φορείς, την Τοπική Αυτοδιοίκηση και τους διαχειριστές ακτών και παραλιών αναφέρουν: οι θημώνες Ποσειδωνίας πρέπει να διατηρούνται άθικτοι στις παραλίες και ακτές, ενώ η χρήση κάθε βαρέως μηχανικού εξοπλισμού και η εφαρμογή πρακτικών που σκάβουν οργώνουν, ή ισοπεδώνουν την ακτή, θα πρέπει να αποφεύγονται. Μόνο τα ανθρώπινα απορρίμματα θα πρέπει να αφαιρούνται χειρωνακτικά, ή με τη χρήση ελαφριών εργαλείων χειρός. Σε πολυσύχναστες ακτές χωρίς διάβρωση ενδείκνυται η αφαίρεση μικρών τμημάτων θημώνων για τη διευκόλυνση της πρόσβασης των λουόμενων στη θάλασσα. Όταν υπάρχουν πολύ μικρές ποσότητες ξεβρασμένων φύλλων Ποσειδωνίας ενδείκνυται η επί τόπου ταφή τους κάτω από την άμμο, ή η επιστροφή τους στη θάλασσα (υπό ευνοϊκές συνθήκες ανέμου και κύματος).

Γενικά, όμως δεν θα πρέπει να γίνεται καμία επέμβαση σε ακτίνα πέντε μέτρων από τις αμμοθίνες, τους μικρούς εκείνους λόφους από άμμο που βρίσκονται συνήθως στις παράκτιες περιοχές και αποτελούν σημαντικό οικότοπο. Μόνο που σε περίπτωση που θα κριθεί απολύτως αναγκαία η αφαίρεση των θημώνων, θα πρέπει το υλικό που απομακρύνεται να προωθείται για κομποστοποίηση ή επαναχρησιμοποίηση.

-Γιατί όμως δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε βαριά μηχανήματα για τον καθαρισμό των παραλιών;

Στις παραλίες σχηματίζονται οι αμμοθίνες, που παίζουν τεράστιο ρυθμιστικό ρόλο τόσο στην προστασία από τη διάβρωση της παραλίας, συγκρατώντας την άμμο (από τη δράση του ανέμου και των κυμάτων), όσο και στην οικολογική ισορροπία του παράκτιου οικοσυστήματος. Οι αμμοθίνες δημιουργούν ενδιαιτήματα για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και χαρακτηρίζονται από μεγάλη ποικιλία φυτών, τα οποία είναι προσαρμοσμένα στο αμμώδες έδαφος και στη θαλασσινή αρμύρα, ενώ παράλληλα φιλοξενείται και ανάλογη πανίδα. Επομένως, η εξαφάνιση των αμμοθινών σημαίνει την εξαφάνιση και των φυτών ή των ζώων που φιλοξενούν.

Η χρήση βαριών μηχανημάτων για την απομάκρυνση των φυκιών και άλλης βλάστησης από την παραλία έχει ως αποτέλεσμα την καταστροφή των αμμοθινών, τη συμπίεση της άμμου και, συνεπώς, τον θάνατο ζώων που συμβιούν κάτω από την άμμο (σαλιγκάρια, σαύρες κ.λπ.).

-Ποια χαρακτηριστικά φυτά φυτρώνουν στις αμμοθίνες;

Το πιο γνωστό φυτό είναι το κρινάκι της θάλασσας (Pancratium maritimum) ή Παγκράτιο το παράλιο, που το αποκαλούν και «κρινάκι της Παναγίας», γιατί τα άνθη του μυρίζουν τον Δεκαπενταύγουστο. Το κρινάκι αυτό είναι γνωστό από τις υπέροχες τοιχογραφίες στο παλάτι της Κνωσού της Κρήτης και στη Σαντορίνη.

Επίσης στις αμμοθίνες αναπτύσσεται η καμπανέλα (Calyste-gia sοldanella), με τα άνθη της που μοιάζουν με ροζ μικρά χωνιά και η οποία ανθίζει Απρίλιο – Μάιο. Εκτός από τα καθαρά αμμόφιλα είδη, πάνω στις αμμοθίνες μπορεί να βρουν γόνιμο χώρο για να αναπτυχθούν και άλλα φυτά, όπως παπαρούνες ή και τα γνωστά αμάραντα στην παραλία των Βατερών.

Το κρινάκι, ενώ άντεξε μέχρι σήμερα στην αλλαγή του κλίματος και στην ανταγωνιστική αλληλεπίδραση των διαφορετικών ειδών, δυστυχώς κινδυνεύει από την ανθρώπινη επέμβαση. Η πυκνή οικοδόμηση των παραλιών και οι διάφορες χρήσεις, όπως τα υπαίθρια, αυτοσχέδια μπαράκια και καντίνες, οι ομπρέλες και οι ξαπλώστρες, και κάθε είδους θαλάσσιες αθλητικές δραστηριότητες, το απειλούν.

-Ποια χαρακτηριστικά ζώα συμβιώνουν στις αμμοθίνες;

Στις αμμοθίνες βρίσκουν καταφύγιο και τροφή και αρκετά ζώα, γεννούν τα αυγά τους διάφορα πουλιά, κυκλοφορούν σαύρες και άλλα ερπετά. Μικροσκοπικά σκουλήκια και βακτήρια ζουν προσκολλημένα στους κόκκους της άμμου. Επίσης, εκεί απαντά μεγάλος αριθμός εντόμων, σαλιγκαριών και ερπετών (π.χ. σαύρες). Οι περισσότεροι ζωικοί οργανισμοί των αμμοθινών σκάβουν την άμμο και ζουν σε υπόγειες φωλιές για να αποφύγουν την ξηρασία ή ζουν στην περιοχή της αμμουδιάς που είναι πιο κοντά στη θάλασσα (ζώνη διαβροχής) ώστε να βρέχονται από τα κύματα. Πολλά πουλιά (κορυδαλλοί, χαραδριοί, γλάροι κ.ά.) επισκέπτονται τις θίνες για την αναζήτηση της τροφής τους.

-Ποια είδη γεννούν τα αυγά τους στις αμμώδεις παραλίες;

Σε παραλίες με αμμοθίνες βγαίνουν τη θερινή περίοδο για να γεννήσουν τα αυγά τους οι θαλάσσιες χελώνες (καρέτα καρέτα) (π.χ. στον Πλατανιά της Κρήτης). Εκτός από τις θαλασσοχελώνες, τα ερπετά που συμβιώνουν στις αμμοθίνες είναι το κροκοδειλάκι – σαύρα (Stellagama stellio) στο ανατολικό Αιγαίο (Ικαρία, Λέσβο), ο τυφλίτης (Pseudopus apodus) σχεδόν σε όλο το Αιγαίο, το λιακόνι (Chalcides ocellatus) στην Κρήτη κ.ά.

Τέλος, στις απομονωμένες αμμοθίνες των λουρονησίδων (μια μακριά και πολύ στενή λωρίδα άμμου), όταν δεν πλησιάζουν άνθρωποι, γεννούν τα αυγά τους γλαρόνια, καλαμοκανάδες, στρειδοφάγοι και άλλα υδρόβια πουλιά. Τα αυγά αυτών των πουλιών έχουν μορφή, σχήματα και χρώματα που τα καθιστούν δυσδιάκριτα, καθώς ανακατεύονται με την άμμο και με τον τρόπο αυτόν προστατεύονται από τους υπόλοιπους θηρευτές.

-Τι πρέπει να προσέχουμε στις παραλίες κολύμβησης;

Τελικά, ο εχθρός στις παραλίες μας δεν είναι τα φύκια και οι αμμοθίνες και δεν θα πρέπει να απομακρύνονται. Αυτά μακροπρόθεσμα μας προστατεύουν από τη διάβρωση και αποτελούν δείκτη, «διαφημίζουν» την παραλία μας ότι έχει «άριστη ποιότητα». Γι’ αυτόν τον λόγο θα πρέπει να τα προστατεύουμε και να τα συντηρούμε. Ο εχθρός είναι η πλαστική ρύπανση και η μόλυνση της θάλασσας από αστικά απόβλητα. Γενικά, θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα για τη βελτίωση της απόδοσης των βιολογικών καθαρισμών και την αποφυγή της ρίψης βοθρολυμάτων και άλλων ρύπων στη θάλασσα.

Τα πραγματικά φύκια και γενικότερα οι φυτικοί οργανισμοί που ζουν μέσα στο νερό δεν χρειάζονται τις ρίζες πέρα από την ανάγκη της στήριξης. Μια και οι ρίζες προσφέρουν ­ εκτός από τη στήριξη ­ στο φυτό που ζει στη χέρσο τη δυνατότητα να πάρει το απαραίτητο νερό και τις ανόργανες ενώσεις της θρέψης είναι άχρηστες για κάποιο ­ όπως τα φύκια ­ που ζουν μέσα στο νερό. Για αυτό επομένως τα πραγματικά φύκια απλώς κολλάνε κάπου. Πράγμα που σημαίνει ότι χρειάζονται ένα «σκληρό υπόστρωμα» για να στηριχθούν. Αρα στις ακτές που ο βυθός έχει άμμο βρίσκουμε ποσειδωνίες ενώ όπου υπάρχουν βότσαλα και βράχοι τα πραγματικά φύκια.

Το καταπράσινο μαρούλι της θάλασσας είναι από τα συνηθέστερα φύκια των ακτών μας. Το οποίο, όμως, όταν έχει υπεραυξηθεί είναι δείκτης υπερτροφισμού και ρύπανσης. Οταν το βλέπετε να κυριαρχεί αποφύγετε αυτή την παραλία. Το ίδιο πρέπει να κάνετε και στην περίπτωση που τα νερά είναι πράσινα και όχι ανοιχτά μπλε. Το πράσινο χρώμα προέρχεται από τη χλωροφύλλη που περιέχουν τα μικροσκοπικά ­ συχνά μονοκύτταρα ­ φύκια του πλαγκτού. Των οποίων η υπεραύξηση συνήθως παρατηρείται σε κλειστούς κόλπους και οφείλεται κατά κύριο λόγο στις φερτές ύλες ­ κυρίως λιπάσματα ­ που καταφθάνουν από τις γεωργικές καλλιέργειες που υπάρχουν στη λεγόμενη λεκάνη απορροής.

Από την άλλη, αν δείτε το φαιοφύκος Padina pavomia με την κυματιστή του καφέ μορφή κολυμπήστε άφοβα. Οταν μια ακτή ρυπανθεί η Padina εξαφανίζεται. Οπως έχω διαπιστώσει εμπειρικά το μικρό σχετικά φύκος που όταν το βλέπω πάντα η παραλία είναι καθαρή (χωρίς η απουσία του να σημαίνει ότι η ακτή είναι ακάθαρτη!) είναι το Acetabulania medeterranea. Εχει ένα λεπτό και μικρό «στέλεχος», συνήθως μικρότερο από οκτώ εκατοστά πάνω στο οποίο υπάρχει ένα στρογγυλό «καπελάκι» διαμέτρου ενός περίπου εκατοστού. Στις πρώτες φάσεις της ανάπτυξης του μάλιστα όλο το φύκος είναι ένα μόνον κύτταρο. Από τα μεγαλύτερα κύτταρα που έχουν παρατηρηθεί στον κόσμο! Από την άλλη πρέπει να σας προειδοποιήσω: Από έξω είναι δύσκολα να το δείτε!

Κλείνοντας τις οδηγίες θα σας τονίσω το γεγονός ότι όσο καθαρότερο είναι ένα θαλάσσιο περιβάλον τόσο μεγαλύτερη ποικιλομορφία έχει τις μορφές ζωής που απαντούν σε αυτό. Μια ακτή στην οποία βλέπετε διάφορα είδη ψαριών, κοχυλιών, φυκιών, θαλασσίων ανεμώνων είναι σαφέστατα καθαρότερη από μια άλλη που έχει ελάχιστα είδη. Η ρύπανση είναι γνωστό ότι ενώ εμποδίζει την ανάπτυξη των περισσότερων οργανισμών ελάχιστους τους ευνοεί οπότε καρακυριεύουν την ακτή. Κάτι τέτοιο συχνά γίνεται (θυμηθείτε την αρχή!) με το μαρούλι της θάλασσας!

Η νομοθεσία προβλέπει ότι οι εκτάσεις θαλάσσιου βυθού με βλάστηση από φύκια (ποσειδωνίες) δημιουργούν σημαντικό οικότοπο, ο οποίος αποτελεί Τύπο Οικοτόπου Προτεραιότητας (κωδικός 1120) σύμφωνα με το παράρτημα Ι της Ευρωπαϊκής Οδηγίας για την διατήρηση των φυσικών οικοτόπων και της άγριας χλωρίδας και πανίδας (92/43/ΕΟΚ). Για την προστασία και τη διατήρησή τους, τα κράτη-μέλη θα πρέπει να καθορίσουν προστατευόμενες περιοχές (Ειδικές Ζώνες ∆ιατήρησης). Επιπρόσθετα, σύμφωνα με την ΚΥΑ περί αιγιαλού ∆∆Π0007378/0454ΒΕΞ2017 – ΦΕΚ 1636/Β/12-5-2017, απαγορεύεται οποιαδήποτε επέμβαση που αλλοιώνει τη φυσική μορφολογία και τα βιοτικά στοιχεία του αιγιαλού.

«Πράγματι, η παρουσία εκβρασμένων φυτικών υπολειμμάτων του θαλάσσιου φυτού posidonia oceanica (κατά προτεραιότητα προστατευόμενο από την εθνική και κοινοτική νομοθεσία) δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση εστία μόλυνσης ή άλλο κίνδυνο», αναφέρει στην απάντησή του το επιστημονικό ινστιτούτο.

«Τουναντίον, πρόκειται για εξαιρετικά ωφέλιμο βιοτικό στοιχείο το οποίο συνεισφέρει ποικιλοτρόπως στην υγεία και στην ισορροπία των παράκτιων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων (προστασία ακτής από διάβρωση, σχηματισμός και λίπανση αμμοθινών και παράκτιας βλάστησης, δημιουργία μοναδικού βιότοπου για σημαντική και σπάνια βιοποικιλότητα)».

Μάλιστα, το ΕΛΚΕΘΕ εκτιμά ότι αν οι λουόμενοι διαμαρτύρονται για δυσοσμία στην ακτή… κάποια άλλη θα είναι η αιτία. «Στην περίπτωση αυτή είναι σημαντικό να ελεγχθεί η ακτή για τυχόν παράνομες εκροές ρυπασμένων υδάτων», αναφέρει.

Τι γίνεται, όμως, αν τα φύκια «πνίγουν» την αμμουδιά; «Στην περίπτωση που οι αποθέσεις είναι τόσο υψηλές, ώστε να δυσκολεύουν την πρόσβαση των λουομένων στη θάλασσα, ενδείκνυται η ήπια, χειρωνακτική και αυστηρώς τοπική παρέμβαση για τη δημιουργία διόδου», λέει το ΕΛΚΕΘΕ.

(πηγές: σταχυολόγηση κυρίως από επιστημονικά κείμενα -ΕΛΚΕΘΕ, Ενυδρείο Ρόδου/Σ.Καλογήρου, Α. Σιούλας, Μ.Corsini-Φωκά, – Ελληνική Εταιρία Προστασία της Φύσης, -Τμήμα Ωκεανογραφίας και Θαλασσίων Βιοεπιστημών στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, – Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος» ).

*Ο Θόδωρος Κουσουρής είναι Υδροβιολόγος – Περιβαλλοντολόγος.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.