(Φωτ. αρχείου, κύματα από Μελτέμι σπάνε πάνω στο λιμανάκι του Ξητοπηγάδου Κυνουρίας)
Τα μελτέμια (επιστημονικά: Ετησίαι ή Ετησίοι άνεμοι) αποτελούν το πιο χαρακτηριστικό μετεωρολογικό φαινόμενο του ελληνικού καλοκαιριού. Πρόκειται για ισχυρούς, ξηρούς βόρειους ανέμους που πνέουν πάνω από το Αιγαίο Πέλαγος, δροσίζοντας τα νησιά αλλά δημιουργώντας παράλληλα έντονο κυματισμό.
Ιστορία: Από τους αρχαίους Ετησίους στο «Μελτέμι»
Η λέξη «Ετησίαι» προέρχεται από τη λέξη έτος (ετήσιοι άνεμοι) και χρησιμοποιείται ήδη από την αρχαιότητα.
Ο Αριστοτέλης, ο Θεόφραστος και ο Ηρόδοτος περιέγραψαν εκτενώς τη σταθερότητα και την περιοδικότητα αυτών των ανέμων.
Στην αρχαία Ελλάδα, οι ναυτικοί περίμεναν την έναρξη των Ετησίων για να ταξιδέψουν με ασφάλεια προς το νότο, ενώ η εμφάνισή τους συνδεόταν με την ανατολή του Σείριου.
Η νεότερη ονομασία «μελτέμι» καθιερώθηκε κατά την τουρκοκρατία και προέρχεται από την ιταλο-λατινική ρίζα mal tempo (κακός καιρός) ή την τουρκική meltem (ελαφρύ/δροσερό αγέρι).
Πώς σχηματίζονται και γιατί εμφανίζονται το καλοκαίρι
Το φαινόμενο οφείλεται στη συνδυασμένη δράση δύο μεγάλων βαρομετρικών συστημάτων που διαμορφώνονται κάθε καλοκαίρι στην Ανατολική Μεσόγειο:
- Υψηλό βαρομετρικό στα Βαλκάνιακαι την Κεντρική Ευρώπη: Οι πιέσεις παραμένουν υψηλές στην ηπειρωτική Ευρώπη.
- Θερμικό χαμηλό βαρομετρικό της Νοτιοανατολικής Ασίας/Ινδίας: Λόγω της έντονης ηλιακής ακτινοβολίας το καλοκαίρι, η στεριά τηςΑνατολής (Ανατολία, Μέση Ανατολή) θερμαίνεται υπερβολικά, δημιουργώντας μια μόνιμη περιοχή χαμηλής πίεσης.
Επειδή ο αέρας ρέει πάντα από τις υψηλές προς τις χαμηλές πιέσεις, δημιουργείται ένα ισχυρό ρεύμα αέρα από βορρά προς νότο κατά μήκος της λεκάνης του Αιγαίου.
Συχνότητα και περιοδικότητα
Πότε ξεκινούν: Εμφανίζονται σταδιακά στα τέλη Μαΐου/Ιούνιο.
Κορύφωση: Η μέγιστη συχνότητα και έντασή τους καταγράφεται από τα μέσα Ιουλίου έως τα τέλη Αυγούστου (συχνά φτάνουν τα 7-8 μποφόρ).
Καθημερινός κύκλος: Είναι άνεμοι ημερήσιοι. Ενισχύονται νωρίς το πρωί, φτάνουν στο αιχμή τους γύρω στο μεσημέρι (13:00–16:00) και εξασθενούν σημαντικά μετά τη δύση του ηλίου.
Μηχανισμοί ενίσχυσης και το φαινόμενο «καναλισμού» στις Κυκλάδες
Ενώ η διαφορά βαρομετρικής πίεσης θέτει τον αέρα σε κίνηση, η τοπογραφία της Ελλάδας λειτουργεί ως «επιταχυντής»:
- Το φαινόμενο Venturi (Καναλισμός)
Όταν η μάζα του αέρα συναντά τα νησιά των Κυκλάδων και τα στενά θαλάσσια περάσματα (π.χ. στενό Άνδρου-Τήνου, Τήνου-Μυκόνου, Κέας-Κύθνου), αναγκάζεται να συμπιεστεί για να περάσει από μικρότερο εύρος. Σύμφωνα με τη φυσική των ρευστών, η στενότητα του χώρου αυξάνει απότομα την ταχύτητα του ανέμου.
- Ορεινοί όγκοι και Μορφολογία
Τα υψηλά βουνά της Εύβοιας, της Άνδρου, της Νάξου και της Κρήτης λειτουργούν ως φυσικά εμπόδια. Ο αέρας παρακάμπτει τις κορυφές, διοχετεύεται στις πλαγιές και στα θαλάσσια στενά, δημιουργώντας τοπικές ριπές (καταβάτες ανέμους) πολύ μεγαλύτερης έντασης.
Τώρα που γνωρίζουμε τη φύση και τη διαδρομή αυτού του καλοκαιρινού αέρα, γίνεται σαφές ότι το μελτέμι έχει δύο πρόσωπα:
Από τη μία, είναι ο φυσικός «κλιματισμός» του Αιγαίου που διώχνει τον καύσωνα, καθαρίζει την ατμόσφαιρα και χαρίζει τη μοναδική διαύγεια στο νησιωτικό τοπίο.
Από την άλλη, οι ισχυρές ριπές του απαιτούν σεβασμό: αυξάνουν δραματικά τον κίνδυνο εξάπλωσης πυρκαγιών στη στεριά, ενώ στη θάλασσα δοκιμάζουν τις αντοχές στη ναυσιπλοΐα και απαιτούν προσοχή στις θαλάσσιες δραστηριότητες.
Κατανοώντας τους μηχανισμούς του, μπορούμε να απολαμβάνουμε τη δροσιά του με την απαραίτητη προσοχή, αποφεύγοντας τα απρόοπτα και ζώντας το ελληνικό καλοκαίρι με ασφάλεια.
Πηγή: topontiki.gr