Μια διαφωτιστική συνέντευξη με τον διακεκριμένο Έλληνα γενετιστή Στυλιανό Αντωναράκη με έναυσμα τα αποτελέσματα ενός DNA τεστ που έκανα, θέλοντας να δω από πού κρατάει η σκούφια μου.
Θυμάμαι, μικρότερος, πως όταν στο σπίτι γινόταν κουβέντα για την οικογενειακή μας καταγωγή δεν φτάναμε πολύ μακρύτερα από τον προπάππου και την προγιαγιά – το πριν ήταν πολύ θολό κι αυτό ίσχυε για τη μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού, εκτός από κάποια μεγάλα «τζάκια» ή κοινότητες που κρατούσαν οικογενειακά αρχεία, κυρίως στη διασπορά. Τα γενετικά τεστ που αφορούν την καταγωγή δεν είχαν γίνει ακόμα «συρμός», όπως συμβαίνει τις τελευταίες δεκαετίες οπότε έγιναν ευρέως προσβάσιμα.
Βασικό κίνητρο ήταν η περιέργεια και κάποια εύθυμη διάθεση – τα εν λόγω τεστ εντάσσονται σε αυτό που ο συνομιλητής μου, ο διακεκριμένος γενετιστής Στυλιανός Αντωναράκης, πρόεδρος του τμήματος Γενετικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου της Γενεύης και του Διεθνούς Οργανισμού Ανθρώπινου Γονιδιώματος, αποκαλεί «ψυχαγωγική γενετική», καθώς δεν έχουν κάποια πρακτική χρησιμότητα, αντίθετα με εκείνα που αφορούν τη γενετική προδιάθεση για ασθένειες και που επίσης μπορεί κανείς να κάνει είτε στη MyHeritageDNA όπου απευθύνθηκα, έχοντας «ψηθεί» από τις πολλές διαφημίσεις της στα σόσιαλ, είτε σε κάποια άλλη ανάλογη εταιρεία-πλατφόρμα (23andMe, Ancestry, Geneanet κ.ά.).
H συναρπαστική ιστορία της διαμόρφωσης του ανθρώπινου γονιδιώματος, ένα «ταξίδι» στις απαρχές της οποίας πριν από 200.000 χρόνια στην υποσαχάρια Αφρική επιβεβαιώνει ότι όλοι οι άνθρωποι που ζούμε ή ζήσαμε ποτέ σε αυτό τον πλανήτη, όπου κι αν ζήσαμε, είμαστε μακρινοί συγγενείς – κάτι που θα έπρεπε, πιστεύω, να διδάσκεται από την πρώτη δημοτικού.
Αναλόγως, έπειτα, με το πόσα χρήματα διατίθεται κανείς να δώσει –όχι πάρα πολλά−, μπορεί να λάβει αναλυτικότερες πληροφορίες για το οικογενειακό του δέντρο ή να αξιοποιήσει άλλες προσφερόμενες υπηρεσίες, όπως εθνοτική εκτίμηση, ταυτίσεις, πρόσβαση σε αρχεία απογραφής, αρχεία μεταναστευτικά, εφημερίδων κ.ά. Τα αποτελέσματα βασίζονται στα στοιχεία που δίνετε και τα οποία συγκρίνονται με αυτά που υπάρχουν στη βάση δεδομένων αυτών των εταιρειών, με τη δέουσα εχεμύθεια και λαμβάνοντας υπόψη τη ρητή σας συγκατάθεση ή άρνηση στη χρήση των προσωπικών σας δεδομένων για ερευνητικούς σκοπούς, καθώς αναφέρεται.
Στην περίπτωσή μου, αφού κατέβαλα περί τα 50 ευρώ (η εργασία προπληρώνεται μαζί με τα έξοδα αποστολής και η τιμή αυτή ήταν εκπτωτική), έλαβα μερικές μέρες αργότερα ένα κιτ το οποίο και έστειλα πίσω με δείγμα από το σάλιο μου. Μπήκα επίσης στην ιστοσελίδα της πλατφόρμας και συμπλήρωσα ό,τι στοιχεία ζητούσαν. Σε τρεις περίπου εβδομάδες ήρθαν στο e-mail μου τα αποτελέσματα και όχι, δεν έχω κάποια απροσδόκητη, εξωτική καταγωγή ή, αν έχω, αυτή περιορίζεται σε ένα πολύ μικρό μέρος του γονιδιώματός μου:
Συγκεκριμένα, φαίνεται ότι κρατάω κατά 51% από Ελλάδα (από Μεσσηνία-Λακωνία καταρχάς αλλά με «στοιχεία» από Βορειοδυτική Ελλάδα, από Αλβανία επίσης) και Νότια Ιταλία, κατά 35,3% από Ιταλία γενικώς, κατά 7,6% από Βαλκάνια συν κάτι ψιλά από Βορειοδυτική Ευρώπη, Ανατολική Ευρώπη και Δυτική Ασία, στις δε «πρόσθετες γενετικές ομάδες» που ιχνηλατήθηκαν περιλαμβάνονται η Ρουμανία, η Βορειοδυτική Αγγλία και η Βόρεια Ουαλία! Αυτές οι ενδείξεις στη γενετική, όπως διευκρινίζει ο καθηγητής, δεν σημαίνουν ότι κάποιος μακρινός πρόγονός μου καταγόταν οπωσδήποτε από εκείνα τα μέρη, από τους Κέλτες και τους Δάκες, ας πούμε, αλλά αφορούν στο πόσο πίσω στο οικογενειακό δέντρο ήταν και τι γονιδίωμα είχε. Κατά βάση, πάντως, τα αποτελέσματα του DNA τεστ είναι μάλλον αναμενόμενα για έναν Έλληνα με «ρίζες» σε Μοριά και Ρούμελη.
Με την ευκαιρία λοιπόν αυτή συζητήσαμε τόσο για τα DNA τεστ, την αξία και τις εφαρμογές τους όσο και για την ίδια τη συναρπαστική ιστορία της διαμόρφωσης του ανθρώπινου γονιδιώματος, ένα «ταξίδι» στις απαρχές της οποίας πριν από 200.000 χρόνια στην υποσαχάρια Αφρική επιβεβαιώνει ότι όλοι οι άνθρωποι που ζούμε ή ζήσαμε ποτέ σε αυτό τον πλανήτη, όπου κι αν ζήσαμε, είμαστε μακρινοί συγγενείς – κάτι που θα έπρεπε, πιστεύω, να διδάσκεται από την πρώτη δημοτικού.
Συζητήσαμε επίσης για το γενετικό μας αποτύπωμα, για το τι κληρονομούμε από τους γονείς και τους προγόνους μας, για τη σημασία των ερευνών που αφορούν τη γενετική προδιάθεση ασθενειών και τις θεραπευτικές τους εφαρμογές, που είναι και το κύριο αντικείμενο της γενετικής επιστήμης σήμερα –οι δικές του ανακαλύψεις, για παράδειγμα, συνέβαλαν, διαβάζω, καθοριστικά στη θεραπεία ορισμένων μονογονιδιακών ασθενειών και στον εντοπισμό της μοριακής αιτιολογίας δεκάδων εξ αυτών−, για τις δυνατότητες αλλά και τα ζητήματα που αυτή θέτει. Όσο περισσότερο μιλούσαμε τόσες νέες απορίες και ερωτήσεις είχα, όμως ο χρόνος πίεζε – πολλές άλλωστε από αυτές και άλλες απαντήσεις μπορεί κανείς να τις αναζητήσει στο βιβλίο του «Το γνώθι σαυτόν στη μεταγονιδιωματική εποχή» που κυκλοφόρησε το 2021 από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
— Πόσο αξιόπιστα είναι, καταρχάς, αυτά τα τεστ;
Πολύ και μάλιστα με τον καιρό γίνονται όλο και πιο ακριβή − όσο περισσότερων ανθρώπων τα γονιδιώματα μελετώνται ανά τον πλανήτη και εντάσσονται σε βάσεις δεδομένων, τόσο αυξάνεται η αξιοπιστία τους.
— Αλλά δεν ήταν όλα τα στοιχεία που έδωσα απολύτως ακριβή, δεν γνώριζα ή δεν θυμόμουν π.χ. τις ημερομηνίες γέννησης κάποιων παππούδων.
Τα αποτελέσματα που λάβατε δεν σχετίζονται με τα στοιχεία που αφορούν τους προγόνους σας αλλά με την ποικιλομορφία του δικού σας DNA. Είναι μεν ενδιαφέροντα τα εν λόγω στοιχεία για τη βάση δεδομένων, αλλά το συγκεκριμένο τεστ δεν τα υπολογίζει, χρειάζεται άλλου είδους έρευνα. Για να τα πάρουμε από την αρχή, διευθύνων σύμβουλος της MyHeritageDNA είναι ένας Ισραηλινός γενετιστής ο οποίος ξεκίνησε αυτό το εγχείρημα πριν από είκοσι χρόνια με αρχικό στόχο να εντοπίσει «χαμένους» προγόνους και να κάνει ένα μεγάλο οικογενειακό δέντρο για τους Ασκενάζι Εβραίους της διασποράς. Σταδιακά όμως το διεύρυνε και πλέον ο καθένας μπορεί να ζητήσει τις υπηρεσίες της εταιρείας. Όταν μάλιστα μια μεγαλύτερη εταιρεία, η 23andMe, ξεκίνησε τα τεστ για την καταγωγή και τη γενετική προδιάθεση για ασθένειες, τη μιμήθηκε και σήμερα κρατά γενετικά αρχεία για πάνω από 2,5 εκατ. ανθρώπους…συνέχεια