Στην αρχαιότητα, όταν κυριαρχούσε η μοιρολατρική αντίληψη, οι προσπάθειες των ανθρώπων στρέφονταν στον εξευμενισμό των θεών ή στην επίκληση μαγικών δυνάμεων. Οι μεγάλοι φυσικοί κίνδυνοι, σεισμοί, πλημμύρες, επιδημίες κ.λ.π. θεωρούνταν από τους αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους μοιραία και αναπόφευκτα γεγονότα και αποδίδονταν στην οργή ή τα καπρίτσια των θεών. Για τους σεισμούς έφταιγε ο Εγκέλαδος, γίγαντας, γιος της Γης, αντίπαλος της Αθηνάς, μέχρι που η τελευταία τον τσάκισε στους βράχους της Αίτνας. Ο μόνος τρόπος αντιμετώπισής τους ήταν οι λατρευτικές τελετές, οι θυσίες και οι μαγγανείες.
Κατά τον Μεσαίωνα, οι φυσικές καταστροφές θεωρούνταν αναπόφευκτες συνέπειες ορισμένων ατομικών πράξεων. Έτσι οι προσπάθειες αποτροπής τέτοιων γεγονότων επικεντρώθηκαν στη συμπεριφορά εκείνων των ατόμων που θεωρούνταν «αίτιοι» του κακού και επομένως έπρεπε να διώκονται. Οι αξιωματούχοι της Καθολικής Εκκλησίας μετά από «προσεκτική» ανάλυση καταδίκασαν χιλιάδες άτομα σε θάνατο επειδή τα θεώρησαν μάγους ή μάγισσες. Ήσαν απόλυτα πεπεισμένοι ότι οι μαγικές πράξεις των θυμάτων τους είχαν προκαλέσει διάφορες μικρές και μεγάλες συμφορές.
Η αντίληψη αυτή γκρεμίζεται στις 9:20 το πρωί της 1ης Νοεμβρίου 1755, ανήμερα της εορτής των Αγίων Πάντων για τους καθολικούς, όταν η Λισαβόνα συγκλονίζεται από την οργή του Εγκέλαδου. Ακολουθούν τσουνάμι και φωτιές, που σχεδόν ισοπεδώνουν το καμάρι της Πορτογαλίας. Οι σεισμολόγοι στις μέρες μας υπολόγισαν ότι το μέγεθος του σεισμού ήταν 9,0 βαθμοί της κλίμακας Ρίχτερ. Πάνω από 100.000 άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους, αριθμός που αντιστοιχεί στο μισό του πληθυσμού της πόλης και στο ένα τρίτο του πληθυσμού της Πορτογαλίας εκείνη την εποχή.
Η πρώτη αντίδραση των πιστών καθολικών Πορτογάλλων απέδωσε τις καταστροφές στην «οργή του θεού». Όμως η παρατήρηση του Ζαν – Ζακ Ρουσσώ στον Βολταίρο ότι «οι Πορτογάλλοι έκτισαν πολυόροφες κατοικίες με σαθρά υλικά σε μια κατ’ εξοχήν σεισμογενή περιοχή» έβαλε τον ορθολογισμό στο θρόνο του και έφερε την Πορτογαλία πιο κοντά στο πνεύμα του Διαφωτισμού που άκμαζε στην κεντρική Ευρώπη και ειδικά στη Γαλλία.
Μετά το σεισμό της Λισαβώνας η αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών γίνεται υπόθεση της επιστήμης. Με την ανάπτυξη της Μηχανικής ξεκινά η κατασκευή αντισεισμικών κτηρίων, κατασκευάζονται μεγάλα φράγματα για την αποφυγή πλημυρών. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας μας δίνει τη δυνατότητα έγκαιρης προειδοποίησης εκδήλωσης τσουνάμι. Με την ανάπτυξη της Στατιστικής ξεκινά η ποσοτική εκτίμηση των κινδύνων.
Το πυρηνικό ατύχημα στο Chernobyl και ιδιαίτερα ο σεισμός των 9.0R της 11ης Μαρτίου 2011 στην Ιαπωνία και τα πελώρια θαλάσσια σεισμικά κύματα (τσουνάμι) που ακολούθησαν, μας έχουν κάνει να συνειδητοποιήσουμε ότι ο κόσμος στον οποίο ζούμε δεν είναι τόσο ασφαλής, όσο νομίζαμε παλαιότερα.
Οι Ιάπωνες μαζί με όλη την ανθρωπότητα είχαν πιστέψει ότι μπορούν να δαμάσουν την πυρηνική ενέργεια και να τη θέσουν στην υπήρεσία της οικονομικής ανάπτυξης. Είχαν φτιάξει τους αντιδραστήρες τους να αντέχουν σε σεισμό 7.0R και σε τσουνάμι 6 μέτρων. Είχαν πιστέψει τους «ειδικούς» που υποστήριζαν ότι ο κίνδυνος που προκύπτει για μια περιοχή και τους κατοίκους της από την κατασκευή μιας νέας μονάδας παραγωγής πυρηνικής ενέργειας, στατιστικώς ισοδυναμεί με τον κίνδυνο ατυχήματος ο οποίος δημιουργείται από την αύξηση των χιλιομετρικών αποστάσεων, που διανύει κανείς με αυτοκίνητο, κατά μόλις τρία χιλιόμετρα ετησίως. Επίσης ότι οι κίνδυνοι που υπολογίζονται για κάθε άτομο από την παραγωγή και χρήση πυρηνικής ενέργειας δεν υπερβαίνουν εκείνους που προκύπτουν από την απόφαση κάποιου να καπνίσει στη διάρκεια της ζωής του συνολικά μόνο έξι τσιγάρα ή να διατηρεί το σωματικό βάρος του κατά μόλις 0,6 γραμμάρια επιπλέον του κανονικού. Κατά συνέπεια το υπολογισμένο ρίσκο από την πυρηνική ενέργεια ήταν… «ελάχιστο», έτσι ώστε η ανάληψη του να θεωρείται ως απολύτως ορθολογική και, συνεπώς, πραγματοποιήσιμη.
Οι Ιάπωνες που, όπως και οι Πορτογάλλοι του 1755, γνώριζαν ότι βρίσκονται στην περιοχή του κόσμου με τη μεγαλύτερα σεισμικότητα, στήριξαν τη βιομηχανική και οικονομική τους ανάπτυξη στην παραγωγή πυρηνικής ενέργειας. Έπαιξαν και έχασαν. Είχαν υπολογίσει σεισμό 7.0R και έγινε 9.0R. Είχαν υπολογίσει τσουνάμι 6 μέτρων και έγινε 9,5μέτρα. Απολάμβαναν τα αγαθά της οικονομικής ανάπτυξης κάτω από τη «Δαμόκλειο σπάθη»[1] του πυρηνικού ατυχήματος, αλλά η «τρίχα» που κρατούσε το σπαθί έσπασε.
Το τεράστιο πρόβλημα όμως από το σεισμό της Ιαπωνίας έγκειται
1. στο γεγονός ότι πρόκειται για συνδυασμό φυσικής καταστροφής (σεισμός – τσουνάμι) και τεχνολογικού ατυχήματος (απελευθέρωση ραδιενεργών υλικών στο έδαφος και την ατμόσφαιρα). Πρόκειται δηλ. για την πρώτη NaTech (Natural – Technology) καταστροφή. και
2. στο γεγονός ότι πρόκειται για καταστροφή παγκόσμιας κλίμακας και πολύχρονης διάρκειας.
Τα γεγονότα που ακολούθησαν το σεισμό της Ιαπώνίας, δημιουργούν την υποχρέωση για μια καθολική επανεξέταση του μοντέλου ανάπτυξης που ακολουθούμε. Η απληστία, ή χωρίς όρια επιδίωξη της «οικονομικής ανάπτυξης», που χαρακτηρίζει τους ισχυρούς του κόσμου, μπορεί να οδηγήσει την άνθρωπότητα σε μια τεραστίων διαστάσεων περιβαλλοντική καταστροφή.
Μακρύς ο δρόμος αλλά αναγκαίος. Άλλωστε, η σώφρων Αθηνά νίκησε το γίγαντα Εγκέλαδο. Όπερ έδει δείξαι.
Δρ Ευάγγελος Ι. Κούκλης
[1] Ο Δαμοκλής ήταν αυλικός του τυράννου των Συρακουσών Διονυσίου. Επειδή θαύμαζε τον κύριό του, ο Διόνυσος τον προσκάλεσε να δοκιμάσει για λίγο τον τρόπο ζωής του που για το βασιλιά σήμαινε απολαύσεις αλλά και κινδύνους. Ο Δαμοκλής δέχθηκε ευχαρίστως την πρόσκληση. Ο Διόνυσος διέταξε να τον ντύσουν με βασιλική στολή, να τον καθίσουν στο θρόνο και να του αποδώσουν βασιλικές τιμές. Στη συνέχεια παρέθεσε βασιλικό δείπνο. Ενώ ο Δαμοκλής είχε απολαύσει όλα τα αγαθά για τα οποία μακάριζε τον Διονύσιο, κατά τύχη έφερε το βλέμμα του προς την οροφή της αίθουσας και παρατήρησε ότι ακριβώς πάνω από το κεφάλι του κρεμόταν μια σπάθη από τρίχες αλόγου. Από εκείνη τη στιγμή καταλήφθηκε από μεγάλο φόβο και παρακάλεσε τον Διονύσιο να του επιτρέψει να επανέλθει στην προηγούμενη θέση του στην οποία είχε μεν μικρότερες απολαύσεις αλλά ήταν ασφαλής..