H αδυναμία του κράτους να αποζημιώσει τις υπό απαλλοτρίωση ιδιοκτησίες οδηγεί σε δέσμευση επί δεκαετίες της περιουσίας των πολιτών.
Χιλιάδες ιδιοκτησίες πολιτών σε αστικές και αγροτικές περιοχές υπολογίζεται ότι δεσμεύει σήμερα η ελληνική δημόσια διοίκηση αδυνατώντας ή απλώς… απαξιώντας να καταβάλει τις νόμιμες αποζημιώσεις στους δικαιούχους. H ειδική έκθεση που έχει δημοσιοποιήσει ο Συνήγορος του Πολίτη δίνει το στίγμα ενός διαχρονικού προβλήματος, άρρηκτα συνδεδεμένου με την πολιτική γης που εφαρμόζεται – στρεβλά, κατά κοινή ομολογία – στη χώρα: περιουσίες δεσμευμένες ακόμη και επί 70(!) χρόνια αλλά και «αιχμάλωτοι» εφ’ όρου ζωής πολίτες που πολλές φορές αποδημούν εις Κύριον χωρίς να καταφέρουν να αξιοποιήσουν τα ακίνητά τους – για τα οποία, παρεμπιπτόντως, πληρώνουν τακτά φόρους. Ιδιοκτήτες προσκρούουν στην κρατική αναλγησία και στην παραβίαση κάθε έννοιας δικαίου κατά τον τρόπο που έχει θεσπιστεί από το Ελληνικό Σύνταγμα και την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και προστατεύεται από τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Χαρακτηριστική περίπτωση δέσμευσης περιουσιακών στοιχείων, η επέκταση του Σχεδίου Πόλεως στό Παράλιο Άστρος στη Θέση Χάνδακα όπου εκκρεμεί επί σειρά ετών η Πράξη Εφαρμογής της πολεοδομικής μελέτης.
H έκθεση της Αρχής του Συνηγόρου ενοχοποιεί πρωτίστως τους δήμους που εγκλωβίζουν περιουσίες μέσα σε χρονίζοντα σχέδια πόλεων καθώς και το υπουργείο Πολιτισμού, υπό την αιγίδα του οποίου τελεί η προστασία των αρχαιοτήτων.
«Οι δήμοι έχουν υπερβεί πολλές φορές τα εσκαμμένα καθώς δεν διστάζουν να δεσμεύσουν ακίνητα – αφήνοντάς τα ανεκμετάλλευτα – στο πλαίσιο προσωπικών διαφορών τους με πολίτες, ενίοτε και για λόγους πολιτικής αντεκδίκησης.Τον δόλο υποκρύπτει και η προσφιλής τακτική τους. Τροποποιούν το σχέδιο πόλεως αλλά δεν κοινοποιούν την απόφασή τους στον πολίτη, ο οποίος μαθαίνει συνήθως τελευταίος τη δέσμευση του ακινήτου του».
Ο ίδιος χαρακτηρίζει πάντως ισχυρό όπλο για τους ιδιοκτήτες την ψήφιση του νέου Συντάγματος, στις διατάξεις του οποίου περί «Προστασίας της Ιδιοκτησίας και Απαλλοτρίωσης» γίνεται σαφές ότι η δημόσια διοίκηση δεν μπορεί πλέον να δεσμεύει αν προηγουμένως δεν είναι σε θέση να εγγράψει το αντίστοιχο κονδύλι για την αποζημίωση του πολίτη.
H αδυναμία του Δημοσίου να αντεπεξέλθει στις αποζημιώσεις των ιδιοκτητών έχει γίνει πολλές φορές αιτία υποβολής αναφορών στον Συνήγορο του Πολίτη. Ενδεικτικές είναι οι υποθέσεις δέσμευσης ακινήτων για την προστασία αρχαιοτήτων, στις οποίες δηλώνεται ξεκάθαρα το… άδειο ταμείο του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων (υπουργείο Πολιτισμού).
H έσχατη λύση
Είναι πάντως γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια να προωθούνται στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο φάκελοι με τέτοια πληρότητα στοιχείων ώστε να μην κηρύσσονται απαλλοτριώσεις για ιδιοκτησίες «όπου δεν αναδεικνύεται εκτεταμένο αρχαιολογικό σύνολο ή ένα σημαντικό μνημείο». Και αυτό γιατί η εμπειρία δείχνει ότι οι αρχικές προτάσεις για απαλλοτριώσεις δεν γίνονται πάντα με επαρκή επιστημονικά κριτήρια. Αντιθέτως, θα έλεγε κανείς ότι γίνονται άκριτα και χωρίς ιδιαίτερη φειδώ, λόγοι για τους οποίους κρίνεται σκόπιμη η επαναξιολόγηση των εκκρεμών υποθέσεων.
Τι μπορούν να κάνουν όσοι θίγονται
Οι αναγκαστικές απαλλοτριώσεις εκτάσεων που γίνονται από το Δημόσιο, τους δήμους και τις κοινότητες μπορεί να ελεγχθούν σε όλα τα στάδιά τους από τα δικαστήρια. Κατ’ αρχάς στον ιδιοκτήτη ακινήτου μόλις του κοινοποιηθεί το έγγραφο της απαλλοτρίωσης πρέπει να ελέγξει τη νομιμότητα της απαλλοτρίωσης. Ο έλεγχος αυτός όμως από τον πολίτη δεν μπορεί να γίνει γιατί δεν είναι κάτι το απλό.
Πριν από την απαλλοτρίωση έχει προηγηθεί ένα στάδιο πολλών ενεργειών και ειδικά γραφειοκρατικών, τόσο σε νομικό επίπεδο όσο και σε κτηματολογικό. Ετσι είναι σχεδόν αναπόφευκτο ο ιδιοκτήτης να μην καταφύγει σε δικηγόρο. Αν αποδειχθεί ότι για την απαλλοτρίωση δεν τηρήθηκε η νόμιμη διαδικασία, τότε ο ενδιαφερόμενος πολίτης μπορεί να καταφύγει στα δικαστήρια και να ζητήσει την ακύρωσή της.
Σύμφωνα με πληροφορίες της Ιστοσελίδας εκδικάσθηκε στις 04.10.11 από το διοικητικό πρωτοδικείο Τρίπολης αίτηση άρσης απαλλοτρίωσης κοινόχρηστου χώρου εντός ΓΠΣ Παραλίου Άστρους από φερόμενο ιδιοκτήτη και θα είμαστε βαθύτατα υπόχρεοι άν οποιοσδήποτε διοικητικός παράγοντας από πλευράς Δήμου Βόρειας Κυνουρίας μας πληροφορούσε ώς πρός τη νομιμότητα της προσφυγής αλλά και για όλα τα στοιχεία που προσκόμισε ώς διάδικος ο Καλλικρατικός πλέον Δήμος μας,για την υπόθεση.
Τώρα, αν η απαλλοτρίωση είναι νόμιμη, ο ιδιοκτήτης του ακινήτου με δική του φροντίδα πρέπει να ζητήσει από το Πρωτοδικείο της περιφέρειας όπου βρίσκεται το ακίνητο τον καθορισμό της αποζημίωσης.
Δηλαδή, να του προσδιορίσει το δικαστήριο την τιμή μονάδας ανά τετραγωνικό μέτρο. Αν ο ιδιοκτήτης κρίνει ότι η τιμή που του καθόρισε το Πρωτοδικείο είναι χαμηλή, τότε μπορεί να προσφύγει μέσα σε 60 ημέρες στο Εφετείο και να ζητήσει τον ανακαθορισμό της τιμής ανά τετραγωνικό μέτρο (αποζημίωση). H τιμή που θα καθορίσει το Εφετείο θα είναι και η τελική καθώς δεν προβλέπεται άλλο ένδικο μέσο.
Πάντως, όπως λένε δικηγόροι που ασχολούνται με τις απαλλοτριώσεις, σήμερα τα δικαστήρια προσδιορίζουν τις τιμές των απαλλοτριουμένων ακινήτων αρκετά κοντά στην αγοραστική τους αξία.
Σε περίπτωση που έχει ολοκληρωθεί η απαλλοτρίωση νομικά και έχει ικανοποιηθεί οικονομικά ο ιδιοκτήτης του ακινήτου αλλά δεν έχει ολοκληρωθεί ο σκοπός για τον οποίο έγινε η απαλλοτρίωση, τότε μπορεί να αρχίσει ένας νέος δικαστικός κύκλος για την επιστροφή του ακινήτου στον παλαιό ιδιοκτήτη.
Πολλές φορές ακίνητα απαλλοτριώνονται προκειμένου να γίνουν πλατείες, σχολεία, δρόμοι κτλ. Επειδή όμως δεν υπάρχουν τα απαιτούμενα κονδύλια (συνήθως από δήμους και κοινότητες) προς υλοποίηση του έργου για το οποίο έγινε η αναγκαστική απαλλοτρίωση, το ακίνητο παραμένει «νεκρό».
Προσφυγή στο ΣτΕ
Αν περάσουν πέντε χρόνια και δεν υλοποιηθεί ο σκοπός της απαλλοτρίωσης, τότε μπορεί ο παλαιός ιδιοκτήτης να προσφύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας και να ζητήσει την άρση της. Πρέπει να επισημανθεί ότι υπάρχουν περιπτώσεις όπου το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο δικαιώνει ιδιοκτήτες αλλά παρ’ όλα αυτά δεν αίρεται η απαλλοτρίωση.